کتاب "راهنمای آموزشگران حفاظت از یوزپلنگ آسیایی" با هدف تولید یک متن آموزشی مدون برای کسانی که به عنوان آموزشگر در گروههای محیط زیستی فعال در زمینه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی فعالیت میکنند، در چارچوب پروژه برقراری ارتباط موثر با جوامع محلی در مورد اهميت گونه يوزپلنگ آسيايی در ذخيره گاه زيستکره توران به شماره IRA/05/10(58th) توسط انجمن بومپژوهان تهیه گردیده است.
این متن به صورتی تهیه شده است که آموزشگران فعال در زمینه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی هم میتوانند از این متن در جوامع روستایی حاشیه مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست استفاده کنند و هم در مناطق شهری، هر جا که علاقهمندانی برای حفاظت از یوزپلنگ وجود داشته باشند. بالطبع در جوامع روستایی، صرف آموزش نمیتواند آثار پایداری را در جهت حفاظت از این گونه جانوری در معرض خطر فراهم آورد. آموزش باید همراه با آگاهسازی و توانمندسازی این جوامع محلی باشد و در عین حال به همراه آن، مسئله معیشت پایدار و جایگزین و تقویت فرآیندهای طبیعتگردی باید به صورتی جدی دنبال گردد. روستائیان باید بتوانند معیشت خود را به گونهای دنبال کنند که خود را در حفاظت از یوزپلنگ آسیایی و زیستگاه طبیعی آن ذینفع بدانند.
نکتهای که در همین ابتدای مقدمه باید به آن پرداخت این است که هیچ کس به اندازه محیطبانان مناطق حفاظت شده، با طبیعت و وحوش آن آشنایی ندارند و از همین رو، آنان بهترین آموزشگران به شمار میروند چرا که علم و آگاهی لازم در خصوص مبانی محیط زیست را به طور عملی و در طی فعالیتهای حفاظتی خود کسب کردهاند و در عین حال بیشترین ارتباط را با جوامع روستایی و گردشگران شهری دارند. به همین سبب است که این کتاب میتواند راهنمای مفیدی برای محیطبانانی که علاقهمند به وارد شدن در فعالیتهای آموزشی هستند، به حساب آید. حتی اگر محیطبانان علاقهای به آموزش ندارند ولی در ارتباط با مردم هستند، خواندن این کتاب باعث میشود که آنان با روشهای متنوع آموزشی آشنا شوند، به این امید که روزی که در کار خود یا در محل زندگی خود از آن استفاده کنند. این کتاب همچنین برای فعالان سازمانهای مردم نهاد و غیردولتی که در زمینه حفاظت از تنوع زیستی فعالیت میکنند، نیز مفید است زیرا روش آموزش ارائه شده میتواند الگویی مفید برای آنان باشد.
کتاب حاضر، نمونهای تغییریافته و متناسب شده برای گونه یوزپلنگ آسیایی است که از نمونهای مشابه برای جگوار و ببر که توسط انجمن جهانی حفاظت (WCS) الهام گرفته شده است. بخشهایی از آن توسط اعضای محترم انجمن بومپژوهان ترجمه شده است و بقیه متن توسط گروههای آموزش و توانمندسازی انجمن بومپژوهان تدوین شده است. تجربه سه ساله انجمن در فعالیتهای آموزشی در روستاها باعث شده است که با حساسیت بیشتری این متن آموزشی را آماده سازد.
قبل از هر چیز لازم است تا اندکی موضوع مورد نظر، یعنی لزوم حفاظت از گونه یوزپلنگ آسیایی، و اهمیت آن را مورد بررسی قرار دهیم. در ضمن در این متن، گاه برای اشاره به یوزپلنگ آسیایی از کلمههای یوزپلنگ و یوز استفاده شده است که منظور همان یوزپلنگ آسیایی است.
همانطور که همه میدانیم بشر مدت زیادی در طبیعت زندگی کرده و همراهی و آشنایی بسیاری با آن داشته است. اما مسئله تعارض بین انسان و طبیعت از زمانی به وجود آمد که انسان زیادهخواهیهای خود را شروع کرد و خود را مالک بیچون و چرای طبیعت دانست. در رابطه با یوزپلنگها، تعارض اصلی مربوط به محل زندگی این گونه و غذای مورد استفاده آن است. در واقع انسانها وارد قلمرو یوزپلنگها شدهاند و از طعمههایش استفاده میکنند. انسانها همچنین، با وارد کردن احشام و دامهای خود و به تبع آن سگهای گله به قلمرو یوزپلنگها، امنیت محل زندگی آنها را از بین بردهاند. اینک چند پرسش پیش روی ماست که باید با کمک همدیگر آنها را بررسی کنیم:
- آيا بشر و يوزپلنگها ميتوانند در کنار هم زندگي كنند؟
براي قرنها جهان ما با يوزها مشترک بوده است. در طول تاريخ بشري، يوز همواره از جمله موجودات شگفتانگیز بوده و باعث بوجود آمدن احساساتی چون تقليد، تحسین، سرگرمي، ترس و احترام در ما بودهاند. در سراسر جهان، يوزها الهامبخش هنرمندان، نويسندگان، تبليغكنندگان، آهنگسازان و ورزشكاران بودهاند. يوزها فرهنگ ما را غني ساخته و جهان ما را زیباتر ساختهاند.
- زندگی بشر همراه با یوزها چه نتایجی در بر داشته است؟
اثرات فعالیتهای توسعهای بشر بر قلمرو و زیستگاه سريعترين پستاندار دنیا بسیار دردناک بوده است. زيستگاههای اصلي يوزها توسط انسانها تخریب شده یا طعمههای آنان از میان رفته است و دشتهای وسیعی که زمانی جولانگاه یوزها بوده، در حال حاضر به مناطق بسیار كوچكي براي ادامه بقای آنان تبدیل شده است.
- چه مقدار زمان باقي مانده است؟
زمان كمي براي يوزها و البته برای بشر كه به وجود خودش بیش از هر موجود دیگر در دنيا بها ميدهد، باقي مانده است. يوزها امروز نیازمند یک عزم ملی و بینالمللی برای ادامه بقاء و محافظت هستند و در این زمینه مردم روستایی و شهری ساکن در اطراف زیستگاهها درست مانند مدیران تصمیمگیر و تصمیمساز در این زمینه نقش بسیار پررنگ و ویژهای دارند. براي محافظت از آنها مردم بايد مشكلاتي را كه يوزها با آن مواجه هستند بشناسند.
- آنچه باید انجام داد؟
جهت حفظ يوزها مردم محلی بايد ارزش غيرقابلانكار آنان را در فرهنگ و اقتصاد خود و نیز در طبیعت و اكوسيستم را درك كنند. مهمتر از همه اگر بخواهیم يوزپلنگها را محافظت کنیم باید طرز فكرها، رفتارها و فعاليتهاي بشري كه یوزپلنگها را در معرض خطر قرار داده، تغيير پيدا كند. اين تغييرات نميتواند بدون آموزش و توانمندسازی پیوسته و مؤثر رخ دهد.
اینک با درک همین ضرورت و مسئولیتی که بر دوش تک تک ما انسانهاست و با توجه به اینکه زمان زیادی باقی نمانده است و با در نظر گرفتن اینکه این امکان وجود دارد که یوزها و انسانها هر دو به بهترین وجه زندگی کنند، و انسانها میتوانند آثار مثبتی برای زندگی یوزها داشته باشند، و لازم است که در جهت آموزش و توانمندسازی اقدام کرد، کتاب حاضر برای آموزشگران آماده شده است. هر چند این اقدام کوچکی است اما امید است که بتواند آثار خوبی را برای حفاظت از یوزپلنگ آسیایی فراهم آورد. كتاب حاضر از پنج فصل تشكيل شده است که خلاصه هر فصل در زیر آمده است.
فصل اول – سنجش دانش فراگیران
مخاطبان شما قبل از برنامه آموزشی شما چه چيزهايي ميدانند و چه احساسی درباره موضوع دارند؟ چه اطلاعاتي و پيامهايي از ميان اطلاعات و فعاليتهايي كه شما ارائه دادهايد به دست ميآيد؟ در این کتاب ابزارهای تشخیص و ارزیابی (مانند ارائه پرسشهای پیشآزمون و پسآزمون) استفاده شده است که بوسیله آنها میتوان چگونگی پیشرفت مخاطبین را مورد بررسی قرار داد.
فصل دوم - سريعترين گربهسان ایران و جهان
گروه خود را دعوت کنید تا برای آشنایی بیشتر با طرز رفتار يوزها و مخمصهاي كه آنها در حيات وحش با آن روبه رو هستند، نمایشهایی را اجرا کنند. زيستگاههاي امروزي يوزها را با 100 سال قبل مقايسه كنيد و خطکش زماني در مورد واكنشهاي ميان انسانها و يوزها در كل تاريخ رسم كنيد. برای بررسی ویژگیهای یک یوزپلنگ، میتوانید آنها را با حالات و رفتارهایی که از یک گربه خانگی سر میزند، مقایسه کنید.
فصل سوم – چشمانداز جهاني
در جامعه بشري ما، یوزها در هنر، اسطورهشناسي و حتي تبليغات، به عنوان یک نماد مطرح میشوند. در این بخش، آموزشگران فرا میگیرند که چگونه گروه هدف را خود را به سوی یک مقایسه بین فرهنگی هدایت کنند. فراگیران لازم است که به بررسی نقش یوزها به عنوان موجوداتي دستآموز در شعرها و در طول تاريخ بپردازند. فراگیران ياد میگيرند كه چرا و چگونه نگرشهاي متعددي در مورد يوزها وجود دارد. در مورد دلايل اخلاقي و زيباييشناسي گفتگو میكنند و متوجه اهمیت یوزها و بقای آنها نه تنها براي محیط زیست بلكه براي بشريت میشوند.
فصل چهارم - از آگاهي تا عمل
آموزشگران در اینجا با شیوههای مختلفی از آموزش در باره تغذیه یوزها و نیز شرایط زندگی آنها را در ايران و آفريقا را آشنا میشوند. آنان یاد میگیرند که چگونه فراگیران را به سمت پرسشهایی از این دست هدایت کنند که چرا يك گوشتخوار بزرگ مانند يوز تا این اندازه وابسته به جمعيتهاي شكار و طعمههای خود و سلامتی آنهاست. آموزشگران فرا میگیرند که چه ابزارهایی برای مطالعه زندگی یوزها در اختیار است و برخی از آنان در این فصل مورد بررسی قرار میگیرند نظیر روشهاي آماربرداري يوز تا رديابهای ماهوارهای و دوربين تلهاي.
فصل پنجم - مشكلات پیش رو و راهحلهاي محلی
مشكلات حفاظت يوزها چيست و چه مواردی حفاظت از آنها را با مشکل روبه رو میکند؟ آموزشگران در اینجا با برخی از روشهای بررسی راه حلهای محلی آشنا میشوند که میتوانند از آنها در جریان فعالیتهای آموزشی خود استفاده کنند. این بخش کمک میکند که افرادی که با یوز آشنا میشوند، اینک باید تمام هم و غم خود را برای حفاظت از این گونه به کار ببرند.
مهمترین ویژگی و نکته مهم این کتاب کاربرد آسان و همیشگی آن است. تنها يك سري تجهيزات ابتدایي براي تكميل اين كتاب و بهکارگیری آنها در جلسات آموزشی لازم است. در سرتاسر این كتاب ، اكثر فعاليتها تنها نيازمند كاغذ و مداد هستند. بعضي از صفحات به صورتی طراحی شدهاند که براحتی قابل تکثیر باشند. حتي به هنگامي كه ماشين كپي در دسترس نباشد، همه فعاليتها قابل انجام دادن هستند.
برای انتشار این کتاب، گروه بسیاری زحمت کشیده اند که لازم است از تک تک آنان در اینجا تشکر کنیم. در درجه اول، از آقایان مهندس جمشید فاضل و مهندس هوشنگ ضیایی تشکر میکنیم که ایده اولیه تهیه این کتاب را در اختیار انجمن بومپژوهان گذاشتند. همچنین شایسته است از سرکار خانم لاله دارایی قدردانی کنیم که زمینه انتشار این کتاب را فراهم نمودند. علاوه بر این لازم است از آقای سعید چراغی تشکر کنیم که کمک شایانی در ترجمه بخشهایی از کتاب اولیه و ویراستاری قسمتی از کتاب نهایی را عهدهدار بودند. زحمات ایشان قابل تقدیر است و امید است که همواره تلاشهای ایشان در حفاظت از تنوع زیستی تداوم داشته باشد. همچنین لازم است که از خانم نوشین ساطعی نیز تشکر ویژهای داشته باشیم که با ایدههای خلاقانه خود به غنیتر شدن این کتاب کمک کردهاند. همچنین از خانمها الناز نینواز، بعثت امامی، یاسمن دیلمقانی، الهام خلیلزاده، فرزانه اعتضادیفر و آقای محمد علی مظهری و همه عزیزانی که به صورت داوطلبانه در ترجمه و تدوین کتاب اولیه همکاری نمودند، تشکر و قدردانی میکنیم.
همچنین جا دارد که از اداره آموزش و پرورش بیارجمند، بویژه آقایان احمد احمدی ریاست محترم اداره و رضا صانعی کارشناس اداره و نیز مدیران و معلمان مدارس روستاهای زمان آباد، احمدآباد، خانخودی، عباس آباد و باغستان نیز تشکر کنیم.
کتاب اولیه ترجمه شده بتدریج تغییر یافت و مطابق با ویژگیهای گونه یوزپلنگ آسیایی، زیستگاه آن در ایران، فراگیران ایرانی و فرهنگ کشورمان تغییر یافت و به صورت کتابی که در حال حاضر در پیش روی شماست درآمد. لازم به توضیح است که فصل پنجم این کتاب کاملاً بر اساس یافتهها و تجربههای تیم توانمندسازی محلی پروژه آگاهسازی جوامع محلی در ذخیره زیستکره توران تدوین شده است.
در پايان اميدواريم كه اين كتاب راهنما به درك بهتر درباره ارزش يوزها كمك کرده و مردم را برای انجام دادن اقدامی مثبت در جهت حفظ آنها به حركت در آورد.
ما مفتخريم كه اين كتاب راهنما را که حاصل یک تلاش طولانیمدت و مصرانه است را به تمامی دوستداران طبیعت، حیات وحش و یوزپلنگها تقدیم میکنیم.
شناسنامه کتاب :
راهنماي آموزشگران براي حفاظت از يوزپلنگ آسيايي
با يوزپلنگ ها بيشتر آشنا شويم
مؤلفان : سيد علي ساجد، مهدي الماسي، پروين پاكزادمنش، سعيد نوري نشاط
حمايت كننده: برنامه كمك هاي كوچك تسهيلات محيط زيست جهاني (GEF/SGP)
مجري طرح: انجمن بوم پژوهان با همكاري اداره آموزش و پرورش بيارجمند
ناشر : برگ زيتون
چاپ اول، 1389 / تعداد 1000 نسخه / قيمت 2500 تومان
چاپ / صحافي: رجا
طرح روي جلد و صفحه آرا: محمد دباغ
تصويرسازي : بهمن علي ايرواني
نقاشي روي جلد: الهام خليل زاده
شابک : 3-09-5425-600-978
تهران، خيابان انقلاب، خيابان 12فروردين، كوچه نوروز، پلاك 5، طبقه يك
